Ex aequo – co to znaczy i jak poprawnie używać tego zwrotu?

Ex aequo to wywodzący się z łaciny zwrot oznaczający „na równi”, a stosuje się go zawsze, gdy w jakimkolwiek zestawieniu to samo miejsce przypada więcej niż jednej osobie. Poprawnie zapisujemy go wyłącznie w oryginalnej, dwuwyrazowej postaci, a wymawiamy jako [egzekfo] lub [eksekfo]. W dalszej części wyjaśniamy reguły pisowni, najczęstsze błędy i pokazujemy, jak naturalnie wpleść to wyrażenie w codzienną polszczyznę.

Czym jest i skąd pochodzi „ex aequo”?

Wyrażenie to przywędrowało do polszczyzny z łaciny i nie zostało spolszczone – stąd kłopot ortograficzny tak wielu osób. W źródłowym zapisie widnieje ex æquo, gdzie ligaturę æ zastępujemy dziś rozbiciem na dwie litery, zachowując przy tym pisownię całego zwrotu zgodną z pierwowzorem. Bezpośrednie tłumaczenie na polski oddaje kilka bliskoznacznych określeń.

Słowniki języka polskiego podają następujące znaczenia: na równi, jednakowo, w ten sam sposób oraz w równej mierze. Wszystkie one podkreślają, że między osiągniętymi rezultatami nie da się wyróżnić żadnej hierarchii – miejsca, punkty czy noty są identyczne. Z tego powodu formuła ex aequo pojawia się najczęściej w relacjach sportowych, komunikatach jury konkursów i oficjalnych klasyfikacjach.

Jak poprawnie zapisać – egzekwo czy ex aequo?

Jedyną dopuszczalną formą jest ex aequo. Wszelkie zapisy oparte na wymowie, takie jak pisane przez „e” i „k” Egzekwo, czy też scalone wersje typu „exaequo”, traktowane są jako błąd ortograficzny. Przyczyną tych pomyłek jest częste osłuchanie się ze zwrotem bez znajomości jego graficznej postaci.

Podstawowa reguła nakazuje, by wyrażenia obcego pochodzenia zapisywać zawsze zgodnie z oryginałem – dlatego reguła zapisu obcych zwrotów zgodnie z oryginałem rozstrzyga ten dylemat jednoznacznie na korzyść ex aequo.

W praktyce oznacza to dwie ważne konsekwencje. Po pierwsze, drugi człon rozpoczyna się od litery a, a nie od e – dlatego zapis *exequo uznaje się za niepoprawny. Po wtóre, oba wyrazy oddziela zawsze zwykła spacja, a nie dywiz; konstrukcja *ex-aequo również nie istnieje w normatywnej polszczyźnie.

Jak wymawiać i stosować w praktyce?

Podręczniki polonistyczne i słowniki rejestrują dwie równorzędne wymowy: egzekfo oraz eksekfo. Obydwie są akceptowane, jednak ta pierwsza, jako bliższa klasycznej łacinie, uchodzi za zalecaną. W codziennych wypowiedziach obie wersje pojawiają się swobodnie, nie budząc zdziwienia odbiorców.

Poprawne użycie wymaga umieszczenia frazy po czasowniku i nazwie miejsca, a przed przyimkiem „z” lub bezpośrednio po nim. Oto typowe przykłady zaczerpnięte z korpusu języka polskiego:

• Drugie miejsce zajęli ex aequo Rosjanin Siergiej Kliugin oraz Javier Sotomayor.
• Po pierwszej serii rzutów zawodniczka z Bydgoszczy plasuje się ex aequo na trzeciej pozycji z reprezentantką Warszawy.
• W konkursie poetyckim nagrodę główną przyznano ex aequo dwóm autorkom.
• Obie drużyny zakończyły fazę grupową ex aequo na pierwszym miejscu.

Kiedy lepiej postawić na polski odpowiednik?

Choć zwrot jest powszechnie rozumiany, w tekstach adresowanych do bardzo szerokiego grona odbiorców – na przykład w ogłoszeniach urzędowych czy instrukcjach – można rozważyć zastąpienie go wyrażeniem na równi. Zyskujemy wtedy stuprocentową klarowność i unikamy ewentualnych wahań ortograficznych u czytelnika.

Polskie synonimy i kontrowersje dotyczące zapożyczeń

Najbliższymi rodzimymi odpowiednikami są na równi, jednakowo, w równej mierze oraz równo. Każde z nich sprawdza się w nieco innym kontekście – „na równi” pasuje do miejsc w rankingu, natomiast „w równej mierze” lepiej oddaje podział zasług lub odpowiedzialności.

Od lat trwa spór między zwolennikami naturalnego wzbogacania języka a purystami, którzy obce wtręty traktują jak zbędny makaronizm. Krytycy podkreślają, że większość Polaków nie potrafi samodzielnie zapisać frazy ex aequo i sugerują, by dziennikarze sportowi propagowali polskie sformułowania.

Zastępniki w codziennych sytuacjach

Kiedy relacjonujemy wyniki szkolnego konkursu, możemy bez przeszkód napisać: „Michał i Tomek zajęli wspólnie pierwsze miejsce”. Podobnie w wiadomości do znajomych przyda się krótkie „na równi”. Słownikowe odpowiedniki nie niosą przy tym żadnego nacechowania stylistycznego, dzięki czemu pasują zarówno do wypowiedzi potocznych, jak i bardziej oficjalnych.

Dlaczego niektórzy językoznawcy bronią „ex aequo”?

Zwolennicy pozostawienia łacińskiej formy argumentują, że jest ona precyzyjna i nie budzi wątpliwości w środowiskach, gdzie się ją stosuje. Podobnie jak utrwalone zapożyczenia w rodzaju persona non grata czy nota bene, wyrażenie ex aequo stanowi element międzynarodowego kodu komunikacyjnego, ułatwiającego porozumienie bez dodatkowych tłumaczeń.

Typowe pomyłki i sposoby na zapamiętanie pisowni

Najczęściej spotykane deformacje zapisu biorą się z próby oddania brzmienia lub scalenia obu członów w jedno słowo. Poniższe zestawienie pokazuje, które formy są dopuszczalne, a które odrzucane przez normatywne źródła.

Aby raz na zawsze utrwalić prawidłową pisownię, warto zapamiętać prostą wskazówkę: ex znaczy „z, od”, a aequo pochodzi od aequus – równy. Rozdzielność graficzna odzwierciedla zatem odrębność znaczeniową obu elementów.

Wielu użytkowników języka myli liczbę słów i stosuje dywiz – zapis *ex-aequo jest niepoprawny, ponieważ oryginalna łacina nie przewiduje tam łącznika.

W razie wątpliwości zawsze można sięgnąć do słownika języka polskiego PWN, który podaje zarówno wymowę, jak i przykładowe konteksty, a przy okazji pokazuje, że wyraz ten – mimo iż obcy – na stałe wszedł do zasobu współczesnej polszczyzny.