Abnegat – co to znaczy i jak rozumieć to pojęcie?

Abnegat to osoba, która nie dba o swój wygląd zewnętrzny ani o własne wygody – synonim niechluja i flejtucha. Współcześnie to właśnie ten obraz dominuje, choć pierwotnie słowo niosło ze sobą szlachetną postawę wyrzeczenia. Poniżej wyjaśniamy, jak rozumieć to pojęcie i dlaczego łatwo o nieporozumienia.

Co kryje się pod hasłem abnegat?

W języku potocznym abnegat to ktoś, kto nie przywiązuje wagi do powierzchowności, zaniedbuje higienę osobistą, nosi znoszone ubrania i nie przejmuje się zbytnio porządkiem wokół siebie. Takie ujęcie odnotowują wszystkie współczesne opracowania leksykograficzne – od Uniwersalnego słownika języka polskiego PWN pod redakcją Stanisława Dubisza po Wielki słownik poprawnej polszczyzny PWN Andrzeja Markowskiego. Definicja ta jest dziś tak silnie osadzona w świadomości użytkowników, że pierwotne znaczenie ulega niemal całkowitemu zapomnieniu.

Jeszcze w XIX wieku słowo miało wydźwięk zdecydowanie pozytywny. Oznaczało człowieka, który wyrzekał się własnych korzyści i przyjemności dla dobra innych – postawę godną szacunku i naśladowania. Karol Irzykowski pisał o „apoteozie poświęcenia się, abnegacji”, a Ignacy Chodźko chwalił tę najwyższą formę rezygnacji. Z czasem element niedbania o siebie stał się dominujący i właśnie on ukształtował dzisiejszy obraz abnegata.

Wydawane po 2000 roku słowniki, na przykład Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny pod redakcją Haliny Zgółkowej, odnotowują jeszcze oba znaczenia – a starsze umieszczają nawet na pierwszym miejscu. W codziennej komunikacji przeważa jednak to, które kojarzy się z niechlujstwem.

Skąd wzięło się to określenie?

Źródłem jest łacina. Łaciński czasownik abnegāre znaczył ‘wypierać się, wyrzekać się, odmawiać czegoś’, a pochodzący od niego rzeczownik abnegatio oznaczał ‘wyparcie się, wyrzeczenie’. Z tego pnia wyrosło abnegatus – ‘ten, który sobie czegoś odmówił, wyrzekł się’. Po odrzuceniu końcówki -us trafiło do polszczyzny jako abnegat.

Ewolucja od postawy godnej podziwu do etykietki oceniającej czyjś wygląd nastąpiła stopniowo. Cząstka -neg- mogła sprzyjać skojarzeniom z negowaniem, ale abnegat nie ma nic wspólnego z negacją czy nihilizmem – wbrew temu, co sugeruje intuicja słowotwórcza.

Jak zmieniało się znaczenie na przestrzeni lat?

Trudno precyzyjnie wskazać moment, w którym ocena przesunęła się z „szlachetnej abnegacji” na „niechlujstwo”. Już w XX wieku pisarze, tacy jak Stefan Żeromski w Dziejach grzechu czy Tadeusz Dołęga-Mostowicz w Kiwonach, posługiwali się słowem abnegat w kontekście niedbalstwa o wygląd. Być może to właśnie literatura utrwaliła nowy odcień znaczeniowy.

Wiek XXI przyniósł kolejne, nieoczekiwane rozwinięcie. Wielki słownik języka polskiego IJP PAN odnotował znaczenie „osoby, która nie ma podstawowych wiadomości na dany temat”. Pojawiły się zwroty w rodzaju abnegat historyczny czy piłkarski. Wszystko wskazuje na to, że ktoś pomylił abnegata z ignorantem – i ten błąd, notowany zresztą przez Słownik błędów językowych Agencji Nomen, zyskał na tyle dużą popularność, że doczekał się osobnego hasła.

Przestrzega się zainteresowanych przed posługiwaniem się określeniem abnegat w znaczeniu ‘człowiek, który wszystko neguje; inaczej nihilista’. Wynika z tego, że nie należy abnegata kojarzyć z negacją, negowaniem.

Poniższa tabela zestawia główne odcienie znaczeniowe, jakie przypisywano słowu abnegat na przestrzeni dekad:

Z jakimi słowami najczęściej bywa mylony?

Pomimo jasnych wskazań słowników, w sieci i codziennych rozmowach abnegat często występuje jako odpowiednik ignoranta, nihilisty, a nawet anarchisty. Każde z tych skojarzeń jest błędne. Ignorant to ktoś, kto czegoś nie wie; nihilista neguje wartości i sens; anarchista odrzuca struktury władzy – żadne z nich nie oznacza osoby niedbającej o strój czy higienę.

Zamieszanie wynika prawdopodobnie z brzmienia: końcówka -negat przywodzi na myśl negację. Tymczasem źródłosłów jest zupełnie inny i nie ma żadnego związku z odrzucaniem norm jako takich.

W piśmiennictwie na temat poprawności językowej podkreśla się, że nadawanie abnegatowi znaczenia ‘człowiek wszystko negujący’ jest nieprawidłowe. Zarówno Maciej Malinowski, jak i redakcja słownika błędów wyraźnie odróżniają ten termin od ignoranta i nihilisty.

Wyrazy pokrewne i synonimy

Od podstawowego rzeczownika łatwo utworzyć formy pochodne. Żeński odpowiednik to abnegatka, przymiotnik brzmi abnegacki, a sama cecha lub postawa nosi nazwę abnegacja. Wszystkie trzy wyrazy dzielą tę samą historię i oba pola znaczeniowe – dawne pozytywne i współczesne negatywne.

W codziennej polszczyźnie abnegata zastępuje się potocznymi określeniami. Do najczęściej używanych należą:

• niechluj,
• flejtuch,
• brudas,
• zaniedbany,
• nieporządny.

Każde z nich akcentuje nieco inny aspekt – od braku czystości po ogólny chaos. Warto jednak pamiętać, że synonimy te nie oddają w pełni archaicznego wydźwięku szlachetnego wyrzeczenia.

Abnegat oznaczał początkowo ‘osobę, która wyrzekła się osobistych korzyści, wygodnego życia, zrezygnowała z tego ze szlachetnych pobudek’.

Dla porządku podajemy pełną odmianę w liczbie pojedynczej i mnogiej, opartą na wzorcu męskoosobowym m1:

Mianownik: abnegat (l.poj.) – abnegaci/abnegaty (l.mn.)
Dopełniacz: abnegata – abnegatów
Celownik: abnegatowi – abnegatom
Biernik: abnegata – abnegatów
Narzędnik: abnegatem – abnegatami
Miejscownik: abnegacie – abnegatach
Wołacz: abnegacie – abnegaci/abnegaty

W literaturze pięknej abnegat pojawia się w różnym świetle. U Stefana Żeromskiego to postać zaniedbana, która zyskała miano dziwaka i abnegata właśnie przez swój wygląd. Tadeusz Dołęga-Mostowicz w Kiwonach przeciwstawia abnegata lekkoduchowi. Takie przykłady pokazują, że już sto lat temu dominujące było znaczenie związane z brakiem troski o powierzchowność.