Pludry – co to jest i jaka jest ich historia?

Pludry to krótkie, bufiaste spodnie męskie, sięgające kolan lub połowy uda, z charakterystycznymi pionowymi rozcięciami odsłaniającymi barwną podszewkę. Ich historia sięga początków XVI wieku i wiąże się nierozerwalnie z modą niemieckich i francuskich dworów. W dalszej części artykułu szczegółowo przyjrzymy się ich pochodzeniu, zmiennemu postrzeganiu na przestrzeni epok oraz zaskakującej ewolucji samego określenia.

Skąd się wzięły pludry i co je wyróżniało?

Rdzeniem etymologicznym słowa jest niemieckie Pluderhose, utworzone od czasownika pludern oznaczającego wzdymanie się, wybrzuszanie i odstawać. To właśnie ta cecha nadawała im niezwykle rozpoznawalną, obszerną sylwetkę. Krój spodni bardzo odbiegał od wcześniejszych, obcisłych form, a ich bufki podkreślały przepych i dostojeństwo nosiciela.

Do uszycia tego elementu garderoby używano przede wszystkim sukna, które zapewniało sztywność konstrukcji. Sekretem wizualnego efektu było jednak wnętrze – pionowe rozcięcia na zewnętrznej warstwie materiału odsłaniały kontrastową, lśniącą podszewkę z tafty. Ten detal nadawał całości dynamiki przy każdym ruchu dworzanina i zdradzał zamożność właściciela.

Swoją popularność zawdzięczały w głównej mierze środowisku dworów francuskich i niemieckich z początku szesnastego stulecia. Projektanci tamtych czasów poszukiwali form odważnych, manifestujących zerwanie z gotycką powściągliwością, a te bufiaste spodnie idealnie wpisywały się w nowy, renesansowy ideał ciała i reprezentacji.

Pluderhose, od pludern – wzdymać się, wybrzuszać się, puszyć się + Hose – spodnie – to źródłosłów, który doskonale oddaje ich formę.

Jak definiowano pludry na przestrzeni wieków?

Współczesne źródła leksykograficzne wykazują przy tym pewną dwoistość. Definicja PWN wskazuje w pierwszym znaczeniu na owe historyczne, bufiaste spodnie z rozcięciami, stanowiące strój dworski lub żołnierski. Drugie, dawne znaczenie jest już o wiele szersze i sprowadza się do każdego rodzaju krótkich spodni, których nogawki kończyły się przed kolanem.

Jeszcze bardziej obrazową definicję etnograficzną podaje Andrzej Bańkowski w swoim słowniku etymologicznym. Opisuje on je jako rodzaj spodni o „barbarzyńskim” kroju niemiecko-francuskim. Podkreśla przy tym kluczowy szczegół obyczajowy – portki te noszono „bezwstydnie” na wierzchu, nie wpuszczając ich w wysokie buty i nie kryjąc pod połami długiego żupana czy innego okrycia wierzchniego.

Z biegiem czasu samo słowo obrosło w bogatą siatkę synonimów. W zależności od kontekstu mówiono o nich po prostu spodnie, ale także hajdawery, portki, a w późniejszym okresie pumpy. Każde z tych określeń niosło inny ładunek stylistyczny, od neutralnego po wyraźnie potoczny lub żartobliwy.

Czy pludry noszono wyłącznie na dworach?

Pierwotne przeznaczenie wiązało te spodnie głównie z życiem arystokracji. Na kartach historii zapisały się jako nieodłączny element garderoby dworzan zachodniej Europy. Portrety władców, takie jak wizerunek Zygmunta III w wariancie hiszpańskim, czy sceny biblijne malowane przez Lucasa Cranacha Młodszego, stanowią najlepsze ikonograficzne dowody ich elitarności. Stanowiły wizualny sygnał przynależności do wąskiego kręgu ludzi władzy i kultury.

Wbrew pozorom nie ograniczały się one wyłącznie do balowych sal. Równolegle występowała wersja militarna, przeznaczona dla żołnierzy. Była ona nieco skromniejsza w zdobieniach, lecz zachowywała tę samą bufiastą konstrukcję. W tym surowszym wydaniu pludry zyskiwały na praktyczności, umożliwiając większą swobodę ruchów w czasie walki, a jednocześnie nadal identyfikując wojskowego z obozem landsknechtów.

Jak pludry trafiły do Polski i dlaczego stały się obelgą?

Na ziemiach polskich nigdy nie stały się powszechnym elementem ubioru. Ich obecność była raczej wyrazem podążania za zachodnią modą przez wąskie kręgi magnaterii i szlachty, która chciała zademonstrować swoje kosmopolityczne obycie. Dla większości społeczeństwa pozostawały one strojem obcym, budzącym nieufność.

W okresie kontrreformacji nieufność przerodziła się w otwartą wrogość wobec wszystkiego, co cudzoziemskie. Strój niemiecki, jako oznaka luterańskich herezji i obcych obyczajów, stał się przedmiotem krytyki. Krótki, obcisły w talii i nieosłonięty długim płaszczem ubiór raził przywiązanych do kontusza Polaków. Wówczas to słowo pludry nabrało silnie pejoratywnego odcienia.

W czasach kontrreformacji to, co obce było negatywnie postrzegane. Określenie to zaczęło być używane jako przezwisko i utrzymało się w tej roli aż do początków XX wieku.

Niemieckie „Pluderki” i kuse odzienie

Przezwisko to przylgnęło szczególnie mocno do Niemców. Od XVI stulecia nosili oni owe krótkie „pluderki” oraz pozbawioną polskiego rozmachu, kusą odzież. Polacy, okrywający nogi połami kontuszy, sukman i opończy, postrzegali taki sposób ubierania się za gorszy i niemęski. Z tego powodu aż do pierwszych dekad XX wieku mianem „pluder” pogardliwie określano właśnie każdego przybysza zza zachodniej granicy.

W jaki sposób pludry inspirowały sztukę i język?

Ich oddziaływanie nie skończyło się na modzie. Motyw ten na stałe zagościł w literaturze pięknej, gdzie bufiaste spodnie stały się skrótem myślowym służącym charakteryzacji postaci. W korpusie języka polskiego odnajdujemy barwne, literackie opisy wspominające mężczyznę w atłasowych, obcisłych pludrach, koronkowym żabocie i lakierowanych trzewikach – taki zestaw natychmiast buduje obraz fircyka lub przybysza z obcej kultury.

Ponadto stały się one wdzięcznym tematem dla twórców rozrywek umysłowych. Współcześnie w łamigłówkach i krzyżówkach regularnie pojawia się pytanie o hasło definiujące te XVI-wieczne, bufiaste spodnie męskie. Odpowiedzi dostarczają nie tylko podręczniki historii, ale i zakorzenione w języku potocznym skojarzenia z przepychem minionej epoki.